Giriş: Sessiz Tapınaklardan Gösteri Toplumuna
Çok değil, bundan yirmi yıl önce bir müzeye gitmek, adeta bir mabede girmek gibiydi. Loş koridorlar, cam vitrinler ardındaki sessiz eserler ve fısıltıyla konuşan ziyaretçiler… Müzenin temel amacı, geçmişi korumak ve izleyiciyi o derin sessizlik içinde düşünmeye sevk etmekti.
Ancak bugün dünyanın en büyük müzelerinden tutun da yeni açılan bağımsız sanat galerilerine kadar her yerde bambaşka bir manzara var. Ziyaretçiler artık esere bakmaktan çok, eserle birlikte nasıl göründüklerine odaklanıyor. Leonardo da Vinci’nin Mona Lisa tablosunun önündeki o devasa telefon ekranı duvarı veya son yıllarda fırtına gibi esen “Dijital Van Gogh Deneyimleri”, müzeciliğin temel felsefesini sarsan yeni bir soruyu gündeme getiriyor: Müzeler sanatı anlamak için mi var, yoksa sosyal medyamız için estetik bir arka plan sağlamak için mi?
“Deneyim” mi, İllüzyon mu?: Sürükleyici (Immersive) Sergilerin Yükselişi
Son yıllarda sanat dünyasını ele geçiren en büyük trend “Sürükleyici” (Immersive) sergilerdir. Klasik bir tablonun duvarda asılı durması yeni nesil tüketiciye “sıkıcı” geldiği için; eserler yüksek çözünürlüklü projeksiyonlarla duvarlara, zeminlere ve tavanlara yansıtılmakta, üzerlerine hareketli animasyonlar ve müzikler eklenmektedir.
Bu akımın savunucuları, klasik müzelerin elitist ve dışlayıcı yapısının bu sayede kırıldığını, sanatın “demokratikleştiğini” ve genç kuşakların (Z kuşağı) sanata bu sayede ilgi duymaya başladığını iddia etmektedir.
Ancak kültür eleştirmenleri bu duruma çok daha şüpheci yaklaşır. Bir Van Gogh tablosunun içine dijital olarak girmek eğlenceli olabilir; ancak bu görsel şölen, sanatçının o fırça darbesini atarken hissettiği psikolojik buhranı, dönemin sosyolojik yapısını veya eserin tarihsel bağlamını tamamen silip süpürmektedir. Sanat eseri, anlamından koparılarak salt bir “gösteri” (spectacle) nesnesine, bir tüketim malzemesine indirgenmektedir.
Geleneksel Müzecilik ile Deneyimsel Müzeciliğin Kıyaslaması
Instagram Etkisi (Instagrammability) ve Mimari Dönüşüm
“Gösteri Toplumu” (Society of the Spectacle) kavramının yazarı Guy Debord’un onlarca yıl önce öngördüğü gibi, modern dünyada her şey bir temsile dönüşmüştür. Bugün birçok yeni müze ve galeri, daha mimari tasarım aşamasındayken “Instagrammable” (Instagram’da paylaşmaya uygun) olma kriterine göre inşa edilmektedir. Işıklandırmalar fotoğraflarda iyi çıkacak şekilde ayarlanmakta, “selfie noktaları” özel olarak belirlenmektedir.
Bu durum, küratörleri (sergi düzenleyicilerini) zor bir tercihle baş başa bırakmaktadır: Gerçekten derinliği olan ama görsel olarak “dikkat çekmeyen” bir tarihi eseri mi sergilemeli, yoksa akademik değeri sıfır olan ama binlerce kişinin fotoğraf çektireceği devasa ve renkli bir plastik enstalasyonu mu?
Uzman Görüşü
“Müzelerin tozlu arşivler olmaktan çıkıp yaşayan mekanlara dönüşmesi olumlu bir adımdır. Ancak izleyicinin bir sanat eserinin önünde geçirdiği sürenin ortalama 15 saniyeye, bunun 12 saniyesinin de o eserle fotoğraf çektirmek için doğru açıyı bulmaya harcandığı bir ortamda ‘sanat eğitiminden’ söz edemeyiz. Sanat, bizim kibrimizi okşayan bir ayna değildir; o aynayı kırıp bize dünyadaki gerçekliğimizi gösteren bir balyozdur. Eğer müzeler tamamen eğlence parklarına (tema parklara) dönüşürse, toplumun entelektüel pusulasını kaybederiz.”
– Müzebilimci ve Sanat Tarihçisi
Sonuç ve Değerlendirme
“Usturuplu” bir kültür politikası, müzeleri ne sadece akademisyenlerin girebildiği fildişi kulelere ne de sosyal medya fenomenlerinin lunaparklarına dönüştürmeyi gerektirir. Sürükleyici dijital teknolojiler ve sosyal medya etkileşimi, eğer eserin “anlamını” yüceltmek için bir araç olarak kullanılırsa son derece faydalıdır. Ancak teknoloji, eserin kendisini gölgede bırakıp sadece bir “fotoğraf fırsatına” dönüştüğünde tehlike başlar. Kültürel hafızamızı geleceğe taşımak istiyorsak; anı yaşamak yerine anı kaydetme (ve yayınlama) takıntımızla yüzleşmek zorundayız.
Kaynakça ve İleri Okuma:
-
Guy Debord (1967): Gösteri Toplumu (La Société du Spectacle).
-
Uluslararası Müzeler Konseyi (ICOM): Müze Tanımının Geleceği ve Dijitalleşme Raporları.
-
Walter Benjamin (1935): Mekanik Yeniden Üretim Çağında Sanat Eseri.
-
Artnet News & The Art Newspaper: The Rise of the ‘Instagram Museum’ and the Future of Curation (Kürasyonun Geleceği ve Instagram Müzelerinin Yükselişi Üzerine Makaleler).
